Pedagogical Rationalism in the Atlantic Southern Cone: The Reception of Francisco Ferrer y Guardia’s Ideas in the Rio-São Paulo Axis and the Río de la Plata (1901-1915)

Authors

DOI:

https://doi.org/10.21142/DES-1803-2026-e0058

Keywords:

Francisco Ferrer y Guardia, history of books, global history

Abstract

The article aims to address the reception of the pedagogical rationalism of the Modern School, founded by Francisco Ferrer y Guardia, in the regions of the Río de la Plata and the Rio-São Paulo axis. Reception is understood as a process of appropriation promoted by various historical agents who act as mediators between the context of production of ideas and the context of appropriation. To examine this process, we analyze the publication of articles in newspapers and pamphlets that circulated on Ferrer y Guardia's pedagogical rationalism in Buenos Aires, Montevideo, Rio de Janeiro, and São Paulo between 1901 and 1915. We consider that, in this way, light is shed on the transnational militant network that structured anarchism in both regions and the heterogeneity of the appropriations of Ferrer's ideas. Finally, emphasis is placed on the articulation of intellectual debates with the pedagogical practices carried out by anarchists.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

  • EDUARDO CUNHA, Universidade de São Paulo

    Eduardo Augusto Souza Cunha é doutor em História Econômica pela Universidade de São Paulo.

References

Ahagon, V. A. (2015). A trajetória militante de Adelino de Pinho: passos anarquistas na educação e no sindicalismo. [Dissertação de Mestrado, Faculdade de Filosofia, Letras e Ciências Humanas, Universidade de São Paulo, São Paulo]. https://repositorio.usp.br/item/002738898

Archer, W. (1911). The life, trial and death of Francisco Ferrer. Moffat, Yard and Company.

Barcos, J. R. (1907a). La escuela laica de Lanús (I). La Protesta, 974, 4.

Barcos, J. R. (1907b). La escuela laica de Lanús (II). La Protesta, 975, 2.

Barrancos, D. (1990). Anarquismo, educación y costumbres en la Argentina de principios de siglo. Contrapunto.

Benevides, B. C. de S. e. (2018). O anarquismo sem adjetivos: a trajetória libertária de Angelo Bandoni entre propaganda e educação. [Dissertação de mestrado, Universidade Federal do Estado do Rio de Janeiro].

Calicchio, V. (S. d.). Medeiros, Maurício de. Em Dicionário histórico-biográfico da Primeira República. FGV-CPDOC. de https://cpdoc.fgv.br/acervo/dicionarios/dhbpr

Fernández, L. (2016). Sobre o concerto da imprensa anarquista a partir de Mikhail Bakhtin: um exercício de leitura (Argentina, 1895-1925). Livro: Revista do Núcleo de Estudos do Livro e da Edição, 6(1), 151-166.

Garay, G. (2017). La «Liga Popular para la Educación Racional de la Infancia», Montevideo: 1911-1916. [Tese de doutorado, Universidad Nacional de La Plata]. https://sedici.unlp.edu.ar/handle/10915/68684

Gonçalves, A. e Silva, J. (1999). A bibliografia libertária: o anarquismo em língua portuguesa. Imaginário.

Gussinyer, P. S. i. (1982). Los grupos del magisterio racionalista en Argentina y Uruguay hacia 1910 y sus actitudes ante la enseñanza laica oficial. Historia de la Educación, 1, 229-246. https://revistas.usal.es/index.php/0212-0267/article/view/6457

Íñiguez, M. (2008). Enciclopedia histórica del anarquismo español. Asociación Isaac Puente.

Lorente, L. M. L. (1994). [Reseña sobre a Escola Moderna de Valência]. Educació i història: Revista d’història de l’educació, 1, 49-51.

Medeiros, M. de. (1910). O ensino racionalista. Associação Escola Moderna.

Menezes, L. M. de. (2004). Elysio de Carvalho: Um intelectual controverso e controvertido. Intellèctus, 4(2). https://www.e-publicacoes.uerj.br/intellectus/article/view/27584

Penteado, J. (1912, 3 de abril). Instrução e problema. A Guerra Social, 19, 1.

Pinho, A. de. (2012 [1908]). Pela educação e pelo trabalho e outros escritos. Biblioteca Terra Livre.

Safón, R. (2003). O racionalismo combatente: Francisco Ferrer y Guardia. Imaginário.

Shaffer, K. R. (2009). Havana Hub: Cuban anarchism, radical media and the trans-Caribbean anarchist network, 1902-1915. Caribbean Studies, 37(2), 45-81. https://files.libcom.org/files/HAVANA_HUB.pdf

Shaffer, K. (2014). Latin lines and dots: Transnational anarchism, regional networks, and Italian libertarians in Latin America. Em Zapruder World (ed.), The whole world is our homeland: Italian anarchist networks in global context, 1870-1939. Vol. 1 (p. 4). Odradek Edizioni.

Silva, R. R. da. (2013). Anarquismo, ciência e educação: Francisco Ferrer y Guardia e a rede de militantes e cientistas em torno do ensino racionalista

(1890-1920). [Tese de doutorado, Universidade de São Paulo]. https://teses.usp.br/teses/disponiveis/48/48134/tde-22012014-133921/publico/RODRIGO_ROSA_DA_SILVA.pdf

Turcato, D. (2007). Italian anarchism as a transnational movement, 1885-1915. International Review of Social History, 52(3), 407-444. https://files.libcom.org/files/Italian%20Anarchism%20as%20a%20Transnational%20Movement.pdf

Turcato, D. (2014). La historia oculta del Atlántico anarquista: Errico Malatesta en América, 1899-1900. Alcores: Revista de Historia Contemporánea, 15, 69-87. https://doi.org/10.69791/rahc.125

Downloads

Published

2026-07-30

How to Cite

Pedagogical Rationalism in the Atlantic Southern Cone: The Reception of Francisco Ferrer y Guardia’s Ideas in the Rio-São Paulo Axis and the Río de la Plata (1901-1915). (2026). Desde El Sur, 18(3), e0058. https://doi.org/10.21142/DES-1803-2026-e0058